Rota Optimizasyonu

Hangi problemi çözer?

Bir servis operasyonunda cevaplanması gereken sorular iç içedir: Kaç araç çıkacak? Hangi yolcu hangi araca binecek? Duraklar nereye konacak? Araçlar hangi sırayla hangi durağa uğrayacak? Her soru diğerinin cevabını değiştirir. Durağı 200 metre kaydırmak bir yolcuyu başka araca taşıyabilir, o araç da kapasiteyi aşabilir.

Ders kitaplarındaki klasik güzergah problemleri bu sorulardan yalnız birini, sadeleştirilmiş hâliyle ele alır: tek bir araç, sabit kapasite, değişmeyen bir yol ağı, bilinen ve sabit süreler. Saha böyle çalışmaz. Bir servis planı, yolcu listesi her hafta değişirken, trafik saate göre farklılaşırken ve araçlar son anda değişirken ayakta kalmak zorundadır.

Bu yüzden pratikte işe yarayan optimizasyon, tek bir problemi kusursuz çözen değil, bu soruları birlikte ve gerçek verilerle değerlendiren yaklaşımdır.

• Yolcuların duraklara atanması ve durak yerlerinin belirlenmesi
• Araç sayısının ve her aracın yolcu grubunun bulunması
• Durak ziyaret sırasının çıkarılması
• Kapasite, azami yolculuk süresi ve vardiya saatlerinin aynı anda sağlanması

Personel servisinde rota optimizasyonu

Personel servisinde kalkış ve varış saatleri vardiyaya bağlıdır ve pazarlık konusu değildir. Yolcular bellidir, adresleri bellidir. Buradaki asıl soru, kaç araçla ve hangi duraklarla herkesin vardiyasına yetişeceğidir.

Optimizasyon her çalışanı yürüme mesafesi sınırını aşmayan en yakın durağa atar, birbirine yakın durakları birleştirir ve en az araçla sabit hattı kurar. Durak sayısını azaltmak yolculuk süresini kısaltır ama yürüme mesafesini uzatır; bu iki kısıt birlikte dengelenmediğinde plan ya geç kalır ya da çalışan şikâyeti üretir.

Okul servisinde rota optimizasyonu

Okul servisinde tablo değişir: öğrenci kapıdan alınır, durak birleştirme çoğu zaman mümkün değildir ve azami yolculuk süresi personel servisine göre çok daha kısıtlayıcıdır. Veli toleransı düşüktür.

Burada optimizasyon kapıdan kapıya güzergah kurar, okul giriş saatine göre geriye doğru çalışır ve her öğrencinin araçta geçirdiği süreyi sınır içinde tutar. Aynı bölgedeki farklı okulların öğrencileri ortak araçlara alınabiliyorsa, trafiğe çıkan araç sayısı belirgin biçimde düşer.

Kuş uçuşu mesafe neden yanıltır?

İki nokta arasındaki düz çizgi mesafesi hesaplaması kolay, sonucu yanlıştır. Araç düz çizgide gitmez: tek yönler, bölünmüş yollar, dönüş yasakları, köprüler ve kavşaklar gerçek mesafeyi uzatır. Şehir içinde gerçek yol mesafesi kuş uçuşunun belirgin biçimde üzerindedir ve bu fark her güzergahta aynı oranda değildir.

Doğru optimizasyon gerçek yol ağı üzerinde, dönüş kısıtlarıyla ve saate göre değişen geçmiş trafik verisiyle hesaplar. Sabah 07:30'da geçerli olan süre 10:00'da geçerli değildir; vardiya saatine göre plan kurulurken kullanılan sürenin de o saate ait olması gerekir.

vitaRoute'un yaklaşımı

vitaRoute'un rotalama motoru, TÜBİTAK destekli bir Ar-Ge projesi kapsamında vitaRoute tarafından geliştirilmiş, pekiştirmeli öğrenme tabanlı bir servis rotalama modelidir. Kısıtları sırayla değil birlikte değerlendirir ve platformdaki her optimizasyondan, her elle düzeltmeden ve sahada gerçekleşen her seferden öğrenir.

Pratikte bu, planın sabit bir formülden değil, sizin operasyonunuzun geçmişinden beslenmesi demektir. Aynı şehirde iki farklı müşterinin planı, aynı kısıtlarla bile aynı çıkmaz.

• Yürüme mesafesi ve eğim sınırı — yokuş yukarı 300 metre ile düz 300 metre aynı değildir
• Karışık filo — farklı kapasitedeki araçlar tek planda birlikte kullanılır
• Kilitli hatlar — değiştirilmesini istemediğiniz güzergahlar olduğu gibi korunur
• Bölge kuralları — belirli mahalle veya kampüslere özel kısıtlar tanımlanır
• Gerçek yol ağı ve saate duyarlı geçmiş trafik verisi