1. Neden ölçmeli?
Üç gerekçe öne çıkıyor. Birincisi raporlama: büyük şirketlerde sürdürülebilirlik raporlaması (TSRS) ve müşteri talepleri kapsam 1 ve 3 emisyonların ölçümünü gerektiriyor. İkincisi maliyet: emisyon yakıtın doğrudan karşılığıdır; emisyonu düşürmek yakıt maliyetini düşürmek demektir. Üçüncüsü tedarik zinciri: ihracat yapan şirketlerin AB müşterileri veri talep edebiliyor.
Servis paylaşımlı bir ulaşım biçimidir: araç dolu çalıştığında yolcu başına emisyon düşer, boş koltuklarla çalıştığında bu avantaj kaybolur. Yani servis emisyonunu ölçmek, aynı zamanda doluluğu ölçmektir.
2. Emisyon faktörü: bir litre dizel kaç kilo CO2?
DEFRA'nın (Birleşik Krallık) 2026 emisyon faktörlerinde ortalama biyoyakıt karışımlı dizel (B7) için 2,58354 kg CO2e/litre, %100 mineral dizel için 2,66155 kg CO2e/litre veriliyor. Bu rakamlar bir ikincil sitenin DEFRA Haziran 2026 setine atfıyla aktardığı değerlerdir; resmi DEFRA çalışma kitabını bu çalışmada doğrudan doğrulayamadık. Bir başka ikincil kaynak DEFRA 2025 için 2,57082 verdi; yıllar arası fark küçük.
Türkiye'ye özgü, IPCC ya da T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı kaynaklı bir kg CO2/litre faktörünü de bulamadık. Pompa dizelinin biyodizel harmanı DEFRA'nın B7 varsayımından farklı olabilir; kurumsal raporlamada kullanılacak faktörü ve kaynağını raporda belirtin ve her yıl güncelleyin.
3. Yakıttan hesap: adım adım
GHG Protocol'ün yakıta dayalı (fuel-based) yöntemi en doğru olanıdır: tüketilen yakıt litresi çarpı emisyon faktörü. Servis operasyonunda yakıt kayıtları genellikle mevcuttur (yakıt kartı, fatura, depo dolum kaydı).
Örnek: günde 80 km, ayda 22 gün (1.760 km) çalışan, 12 L/100 km tüketen bir minibüs. Aylık yakıt 211,2 litre; B7 faktörüyle 211,2 × 2,58354 ≈ 545,6 kg CO2e. Yıllık yaklaşık 6,55 ton CO2e. Aynı kilometrede 14 araçlık bir filo yılda yaklaşık 91,7 ton CO2e üretir.
Araç başı aylık ve yıllık emisyon (1.760 km/ay, B7 faktörü 2,58354)
| Araç | Tüketim varsayımı | Aylık yakıt | Aylık CO2e | Yıllık CO2e |
|---|---|---|---|---|
| Minibüs | 12 L/100 km | 211,2 L | 545,6 kg | 6,55 ton |
| Midibüs | 22 L/100 km | 387,2 L | 1.000,3 kg | 12,0 ton |
| Otobüs | 28 L/100 km | 492,8 L | 1.273,2 kg | 15,3 ton |
Bu yazıda hesaplanmıştır. Tüketim değerleri bu yazı dizisinin servis kullanımı varsayımıdır (kaynaklı katalog değerleri daha düşük); gerçek hesabı kendi yakıt kayıtlarınızla yapın. Mineral dizel faktörüyle (2,66155) sonuçlar yaklaşık %3 yükselir.
4. Yolcu başına emisyon: doluluk her şeyi değiştirir
Aracın toplam emisyonu yolcu sayısına bağlı değildir; yolcu başına emisyon ise doğrudan doluluğa bağlıdır. Aynı 14 yolcu ile çalışan minibüs aylık yaklaşık 39 kg CO2e/yolcu üretirken, 25 yolcuyla dolu bir midibüs yaklaşık 40 kg, 35 yolcuyla çalışan bir otobüs yaklaşık 36 kg üretir. Yani araç büyüklüğünün kendisi değil, doluluğu emisyon farkını belirler.
Aynı hesabı kişisel araçla gelen bir çalışan için yapmak için aracın tüketimini, işe gidiş mesafesini ve yakıt türünü bilmek gerekir. Türkiye'ye özgü bir yolcu-km emisyon faktörü bulamadığımız için bu karşılaştırmaya sayı vermiyoruz; kendi anketinizden elde ettiğiniz çalışan ulaşım verisiyle yapın.
Pratik sonuç: emisyonu düşürmenin en güçlü yolu, aynı yolcuyu daha az kilometreyle ve daha dolu araçlarla taşımaktır. Rota optimizasyonu ve araç doluluk oranının takibi bu iki değişkeni doğrudan etkiler. Sitemizde yayımlanan ölçümlerde aynı yolcu sayısında yakıt maliyeti %32 düşmüş; ana sayfada CO₂ emisyonunda %15 azalma yayımlanıyor. Bunlar vaka ölçümleridir ve sonuç operasyona göre değişir.
5. GHG Protocol'de servis emisyonu nereye yazılır?
GHG Protocol'ün Kapsam 3 teknik rehberi, çalışanların işe gidiş-gelişini Kategori 7 olarak tanımlar ve hesap için üç yöntem sıralar: yakıta dayalı, mesafeye dayalı (yolcu-km çarpı faktör) ve ortalama veriye dayalı (tahmini mesafe ve ulaşım türü çarpı sektör ortalaması). Doğruluk sıralaması genellikle yakıt, mesafe, ortalama veri şeklindedir.
Servisin kendisi şirkete aitse ya da şirket tarafından kontrol ediliyorsa (kiralık ya da öz mal), yakıttan doğan emisyon Kapsam 1'e (ya da elektrikliyse Kapsam 2'ye) yazılabilir. Taşeron firmanın işlettiği servis ise çoğu zaman Kapsam 3'te yer alır; ancak kategorinin (Kategori 4 ya da 7) ve sınırın konsolidasyon yaklaşımına bağlı olduğunu GHG Protocol metninden doğrudan doğrulayamadık. Raporlama yaklaşımınızı sürdürülebilirlik danışmanınızla netleştirin.
6. Türkiye'deki düzenlemeler: servis taşımacılığını nasıl etkiliyor?
Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi (TR ETS), 7552 sayılı İklim Kanunu'na (2 Temmuz 2025) dayanıyor. Pilot dönem 2026-2027 olarak planlanıyor ve elektrik, çimento, demir-çelik, alüminyum ve gübre sektörlerini kapsıyor; yol ulaştırması, yani servis taşımacılığı, pilot kapsamında değil. Yönetmelik yayın tarihi kaynaklarda çelişiyor (27 Ağustos 2026 ve 21 Ekim 2026), bu yüzden resmi tarihi Resmî Gazete'den doğrulayın.
Avrupa Birliği Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (SKDM/CBAM) 2026'da kesin dönemine girdi; sertifika satışı Şubat 2027'de başlıyor. Yükümlü AB'li ithalatçıdır, ama Türk ihracatçıdan emisyon verisi istenir; bu veri ürün düzeyinde olsa da şirketin kendi enerji ve ulaşım kayıtlarının düzenli olmasını zorunlu kılıyor. TSRS'de Kapsam 3 yükümlülüğü ise kaynaklar arasında çelişiyor (geçiş muafiyeti ve 2026'dan itibaren ölçüm planı mı, yoksa ilk raporlama yılından itibaren zorunlu mu); KGK'nın resmi metninden teyit edin.
7. Emisyonu düşürmenin dört yolu
Önce ölçün: en az yakıttan hesapla, araç ve güzergah bazında. Sonra şu dört kaldıraçtan başlayın:
- Kilometreyi azaltın: boş dönüşleri ve gereksiz durak ziyaretlerini kısaltın (durak optimizasyonu).
- Doluluğu artırın: aynı yolcuyu daha az araçla taşıyın.
- Araç tipini seçin: uzun menzilli sabit hatlarda elektrikli dönüşümünü değerlendirin (maliyet analizi).
- Sürüş ve bakımı yönetin: rölanti, lastik basıncı ve ani hızlanma tüketimi artırır.
Servis emisyonunu hesaplamak zor değil: yakıt litresi çarpı emisyon faktörü. Zor olan, doğru faktörü ve doğru raporlama sınırını seçmek. Başlangıç için yakıt kayıtlarını araç bazında toplayın, faktörün resmi kaynağını belirtin ve hesabı her yıl tekrarlayın. Emisyonu azaltmanın en güçlü yolu aynı zamanda maliyeti azaltmanın yolu: daha az kilometre, daha dolu araçlar.
Sık sorulan sorular
DEFRA 2026 verilerine göre (ikincil kaynak aracılığıyla) B7 dizel için yaklaşık 2,58 kg CO2e/litre, %100 mineral dizel için yaklaşık 2,66 kg CO2e/litre. Kurumsal raporlamada resmi kaynağı doğrudan kullanın.