1. OSB'lerin ölçeği
OSB'ler Türkiye'de istihdamın yoğunlaştığı yerlerdir. Kurum beyanlarına göre Kayseri OSB'de 1.179 fabrika ve yaklaşık 70 bin çalışan, GOSB'de (Gebze) yaklaşık 29 bin istihdam ve 178 üretimdeki firma bulunuyor. Gebze belediyesi derlemesinde Gebze OSB için 30.948, Dilovası OSB için 15.494 istihdam yazıyor (ikincil kaynak). Manisa OSB için kaynaklar çelişiyor: 37,5 bin, 60 bin ve 62-90 bin arasında farklı rakamlar dolaşıyor; güncel resmi bir rakam bulunamadı.
Bu sayılar kurumların kendi beyanıdır ve çoğunun tarihi belirtilmemiştir; bu yüzden metinde “yaklaşık” ve “kurum beyanına göre” ifadesiyle kullanılmalıdır. Ölçeğin anlamı şudur: bir OSB'de servis tek bir firmanın değil, onlarca firmanın aynı yola aynı saatte çıkması demektir.
OSB çalışan sayıları (kurum beyanı ve ikincil kaynaklar)
| OSB | Çalışan (yaklaşık) | Firma | Kaynak türü |
|---|---|---|---|
| Kayseri OSB | ≈ 70.000 | 1.179 fabrika | Kurum sitesi (tarihsiz) |
| GOSB (Gebze) | ≈ 29.000 | 178 üretimdeki firma | Kurum sitesi (tarihsiz) |
| Gebze OSB | 30.948 | 179 firma | Belediye derlemesi (ikincil) |
| Dilovası OSB | 15.494 | — | Belediye derlemesi (ikincil) |
| Manisa OSB | 37.500 - 90.000 (çelişkili) | — | Çeşitli ikincil kaynaklar |
Gaziantep ve Bursa OSB çalışan sayıları bu çalışmada bulunamadı. Bursa'da 15 faal OSB ve 2.381 sanayi parselinin 1.815'inde üretim olduğu bildiriliyor (Milliyet).
2. İşe gidiş süresi: elimizdeki veri
OSB çalışanlarına özgü bir süre ölçümü bulamadık; elimizdeki en iyi veri Türkiye geneli. TÜİK'in 2019'un ikinci çeyreğinde yaptığı iş organizasyonu araştırmasına göre çalışanların %30,3'ü işe 15 dakikadan kısa sürede, %30,3'ü 15-30 dakikada, %26,6'sı 30-59 dakikada, %6,2'si 60-89 dakikada ve %1,3'ü 90 dakika ve üzerinde gidiyor (tek yön, haber aktarımı). Buradan hesaplanan: tek yönde 30 dakika ve üzeri %34,1, 60 dakika ve üzeri %7,5.
Karşılaştırma için Eurostat'ın 2019 işgücü araştırması ek modülü AB ortalamasını tek yön 25 dakika olarak veriyor; Türkiye bu sayfada yok ve iki ölçüm doğrudan kıyaslanamaz. Bazı araştırmalar özel sektör çalışanları için Türkiye ortalamasını 48 dakika veriyor ama yöntem belirsiz. OSB'ler şehir dışında olduğu için bu genel dağılımın uzun tarafında yer almaları beklenir ama bunu doğrulayan bir veri bulamadık.
Türkiye geneli işe gidiş süresi dağılımı (tek yön, TÜİK 2019 II. çeyrek)
| Süre | Pay |
|---|---|
| 15 dakikadan az | %30,3 |
| 15 - 30 dakika | %30,3 |
| 30 - 59 dakika | %26,6 |
| 60 - 89 dakika | %6,2 |
| 90 dakika ve üzeri | %1,3 |
Kaynak: TÜİK İş Organizasyonu ve Çalışma Zamanı Düzenlemeleri araştırması, 2019 2. çeyrek, ekonomim.com haberi üzerinden okunmuştur; TÜİK'in orijinal bülteni doğrudan açılamadı. Bazı derlemeler anketi 2023 diye anıyor, doğru dönem 2019'dur. Daha güncel bir dönem bulunamadı.
3. Belediye ring seferleri: örnekler
Bazı belediyeler OSB'ye toplu taşıma bağlantısı kurmak için ring hatları işletiyor. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'nin 9 Mart 2024 tarihli duyurusunda üç yeni hat var: Aktoprak-OSB (2 araç, 30 dakika aralıkla, günlük 28 sefer, 06.00-19.30), Beykent-OSB ve Kuzeyşehir-OSB (üçer araç, 25 dakika aralıkla, günlük 32 sefer). Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi 24 Eylül 2024'te OSB Müdürlüğü binası ile diğer etaplar arasında çalışanların sıcakta ve soğukta uzun yürümesini önlemek için bir ring seferi başlattı.
Bu örnekler iki şeyi gösteriyor: OSB içi (etaplar arası) ve OSB'ye bağlantı (mahalleden OSB'ye) olmak üzere iki ayrı ihtiyaç var ve her ikisi de toplu çözümlere uygun. Ancak elimizde bu hatların kaç çalışan taşıdığına dair veri yok. Ayrıca belediye ring hatları sabit saatli olduğu için vardiya saatlerine uyumu sınırlı olabilir; bu yüzden firmaların kendi servisleri sürüyor.
4. OSB ölçeğinde planlamanın üç özelliği
OSB servisini sıradan bir fabrika servisinden ayıran üç özellik var.
- Tek varış bölgesi, çok sayıda varış kapısı: Yolcuların hepsi aynı bölgeye gidiyor ama farklı fabrika kapılarına. Bölge içi dağıtım ve kapı arası ring ihtiyacı doğar.
- Uzun mesafe: Şehir dışı olduğu için yolculuk süresi ve araç başına kilometre yüksek. Yolculuk süresi sınırı ve durak yoğunlaştırma kritik hale gelir (durak optimizasyonu).
- Çok firma, benzer vardiya saatleri: Bölgedeki firmaların çoğu 06.00, 14.00 ve 22.00 vardiyalarını kullanıyor; aynı güzergahta birden çok firmanın yarı dolu servisi çalışabilir.
5. Ortak servis: fırsat ve engeller
Aynı mahalleden aynı OSB'ye giden iki farklı firmanın servisleri yarı doluysa, çalışanlarını tek araçta taşımaları iki firmaya da maliyet tasarrufu sağlar. Bu fikir kâğıt üzerinde basit ama pratikte engeller var: firmaların vardiya saatleri birebir aynı olmayabilir, taşıma sözleşmeleri ayrı, KVKK ve yoklama sorumlulukları ayrı, ve en önemlisi güven ve maliyet paylaşımı konusu.
Bir OSB yönetimi ya da bir servis firması bu ortak planı kurmaya aracılık edebilir. Aracı bir servis firması çok müşterili çalışıyorsa, her aracı birden çok firmanın çalışanlarıyla doldurarak tek tek firmaların kuramayacağı bir doluluğa ulaşabilir; bu servis firmalarının planlamayı iyi yapmasının ticari değeridir (servis taşımacılığı firmaları ve filo sahipleri).
6. Fabrika için pratik plan
OSB'deki bir fabrikanın servisini planlarken şu adımları izleyin:
- Çalışanların ev adreslerini ve vardiyalarını toplayın; hangi mahallelerde yoğunlaştıklarını haritada görün.
- En uzun yolculuk süresi için üst sınır belirleyin; OSB uzaksa bu sınır genel sınırdan yüksek olabilir ama yazılı olsun.
- Vardiya değişim saatlerinde çift yönlü turlara bakın (vardiyalı çalışma ve servis planlama).
- Komşu firmalarla ortak servis için aynı mahallelerden gelen yolcu verisini karşılaştırın.
- Maliyetleri ve doluluğu düzenli ölçün (örnek hesap).
OSB'lerde servis, ölçek ve mesafe nedeniyle sıradan bir fabrika servisinden daha zor ve daha değerlidir: onbinlerce çalışan aynı bölgeye aynı saatte gidiyor ve doluluk ile süre ayarı yapılabilirse kazanım büyüktür. Veri tarafında OSB'ye özgü işe gidiş süresi ve servis kullanım oranı bulmak zor; bu yüzden kendi çalışan adreslerinizden ve vardiyalarınızdan başlayarak ölçmek gerekir.
Sık sorulan sorular
Ring hatları sabit saatlerde çalışır ve vardiya saatleriyle birebir uyuşmayabilir; bu yüzden birçok işletme kendi servisini sürdürür. Belediye hatları OSB içi dağıtım ve mahalle bağlantısı için tamamlayıcı olabilir. Gaziantep ve Diyarbakır örnekleri bu tür hatlara dair örneklerdir.