1. İş Kanunu'ndan servis planlamayı ilgilendiren hükümler
4857 sayılı İş Kanunu'nun birkaç hükmü vardiya ve servis planını doğrudan sınırlar. Aşağıdaki tablo hükümleri ve servis planına etkisini özetler. Bu bilgiler genel çerçevedir; uygulama, iş sözleşmesine ve toplu iş sözleşmesine göre değişebilir ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
4857 sayılı İş Kanunu: vardiya ve çalışma süresi hükümleri
| Konu | Madde | Hüküm |
|---|---|---|
| Haftalık süre | m.63 | Genel olarak haftada en çok 45 saat |
| Denkleştirme | m.63 | Günde en çok 11 saat; iki aylık dönemde haftalık ortalama 45 saati aşamaz |
| Fazla çalışma | m.41 | %50 zamlı; yılda en çok 270 saat; işçinin onayı gerekir |
| Ara dinlenme | m.68 | 4 saate kadar 15 dk; 4-7,5 saat 30 dk; 7,5 saatten fazla 1 saat |
| Gece dönemi | m.69 | En geç 20.00'de başlayıp en erken 06.00'ya kadar süren dönem (en çok 11 saat) |
| Gece çalışması sınırı | m.69 | Gece çalışması 7,5 saati geçemez (turizm, özel güvenlik, sağlık ve petrol işlerinde işçinin yazılı onayıyla istisna) |
| Posta değişimi | m.69 | Postası değişen işçi kesintisiz en az 11 saat dinlenmeden diğer postada çalıştırılamaz |
| Gece postası sırası | m.69 | Bir hafta gece çalışan, sonraki ikinci hafta gündüz çalıştırılır |
Kaynak: 4857 sayılı İş Kanunu, mevzuat.gov.tr birleştirilmiş metni (7553 sayılı Kanun'un 10.07.2025 değişikliğine kadar işlenmiş) ve Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete 07.04.2004/25426).
2. Servis süresi çalışma süresinden sayılır mı?
İş Kanunu'nun 66. maddesinin son fıkrası şu ayrımı yapar: işin niteliğinden doğmayıp işveren tarafından sırf sosyal yardım amacıyla işyerine götürülüp getirilme sırasında araçlarda geçen süre çalışma süresinden sayılmaz. Yani sıradan bir fabrika servisinde çalışanın araçta geçirdiği süre çalışma süresine ve fazla mesaiye girmez.
İşin niteliğinden doğan zorunlu taşıma farklıdır: işçilerin işveren tarafından işyerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesinde yolda geçen süre ya da yerleşim yerlerinden uzak işlerde toplu ve düzenli taşıma sırasında geçen süre çalışma süresinden sayılır. Servis bekleme süresinin fazla mesai sayılıp sayılmadığına dair doğrudan bir Yargıtay kararı bulamadık; bu konuda emsal karar taraması için hukuk danışmanınıza başvurun.
3. Üç vardiyada servis dalgaları
Üç vardiyalı bir işletmede örneğin 06.00-14.00, 14.00-22.00 ve 22.00-06.00 vardiyaları (7,5 saat çalışma ve 30 dakika ara dahil 8 saatlik bloklar) vardır. Naif bir plan altı ayrı dalga öngörür: üç giriş ve üç çıkış. Oysa vardiya değişim saatlerinde bir vardiya çıkarken diğeri girer; bu iki akış aynı araçla, zıt yönlerde taşınabilir.
Üç vardiyada servis dalgaları: naif ve çift yönlü plan
| Saat | Giriş yapan | Çıkış yapan | Çift yönlü tur |
|---|---|---|---|
| 05.00 - 06.00 | 1. vardiya girişi | 3. vardiya çıkışı | Aynı araç: ev → fabrika, fabrika → ev |
| 13.30 - 14.00 | 2. vardiya girişi | 1. vardiya çıkışı | Aynı araç iki yönde dolu |
| 21.30 - 22.00 | 3. vardiya girişi | 2. vardiya çıkışı | Aynı araç iki yönde dolu |
Örnek vardiya saatleri bu yazıda seçilmiştir; gerçek saatlerle yeniden kurulmalıdır. Çift yönlü tur, giriş ve çıkış yolcularının aynı bölgeden geldiği ve süre toleransının uygun olduğu hatlarda mümkündür.
Çift yönlü turun değeri boş kilometrenin azalmasıdır: araç fabrikaya yolcu götürüp yolcusuz dönmek yerine çıkan vardiyayı geri getirir. Bu, araç doluluk oranı yazısındaki boş dönüş örneğinin pratik çözümüdür: ortalama doluluk belirgin biçimde artar.
4. 11 saatlik dinlenme kuralı servis saatini kısıtlar
Vardiyası değişen işçi, kesintisiz en az 11 saat dinlenmeden diğer vardiyada çalıştırılamaz. Bu kural vardiya çizelgesini kısıtlar ve dolaylı olarak servis planını etkiler: örneğin 22.00'de çıkan bir işçinin ertesi gün 06.00'daki vardiyaya girmesi 8 saat dinlenme demektir ve kurala aykırıdır. Bu yüzden vardiya listesi hazırlanırken servis saatleri ve dinlenme süresi birlikte kontrol edilmelidir.
Vardiya listesi servis planının girdisi olduğu için listede hatalı bir geçiş varsa serviste de çakışmalar oluşur: aynı çalışan iki vardiyaya birden planlanır ya da dinlenme süresi kısa kalır. Planlama sistemi vardiya kurallarını da kontrol edebiliyorsa bu hatalar yazı üzerinde ortaya çıkar.
5. Haftalık posta değişimi: sabit hat yerine dinamik plan
Gece postasında çalışan bir işçi, kanuna göre bir hafta gece çalıştıktan sonra ikinci hafta gündüz çalıştırılır. Bu, aynı kişinin servis saatinin ve hattının her hafta değiştiği anlamına gelir. Sabit hat planı bu düzende sürekli bozulur: yolcu listesi hafta hafta değişir.
Çözüm, planı haftalık yolcu listesinden yeniden kuracak kadar hızlı bir sistemdir. Elle planlamada bu mümkün değildir; Excel ile servis planlamanın gizli maliyeti yazısında bunu anlatıyoruz. Sitemizde yayımlanan ölçümde bin yolcu için hesaplama süresi en fazla 10 saniye; bu hız haftalık yeniden planlamayı pratik hale getirir.
6. Gece servisinde ek dikkat
Gece postası için servis zorunluluğu getiren bir yasal hüküm bulamadık: vardiya yönetmeliği servis yükümlülüğü içermiyor. Ancak 18 yaşından küçük işçiler 20.00-06.00 arası postalarda çalıştırılamaz ve gece çalışması için ulaşım sağlanmaması çalışan güvenliği ve devamsızlık riski doğurur.
Gece servislerinde ayrıca güvenlik, aydınlatma ve durak yerleşimi konuları öne çıkar. Durak seçerken yürüme mesafesi gece koşullarında daha kısa tutulabilir; durak optimizasyonu ve yürüme mesafesi yazısındaki sınır değeri vardiya saatine göre farklılaştırmak mantıklıdır.
7. Üç vardiyalı servis planı için kontrol listesi
Planı kurarken şu soruları sırayla yanıtlayın:
- Vardiya başlangıç ve bitiş saatleri ile ara dinlenmeler netleşti mi?
- Vardiya değişim saatlerinde giriş ve çıkış akışları çift yönlü tura uygun mu?
- Posta değişiminde 11 saatlik dinlenme sağlanıyor mu?
- Haftalık posta değişimi için yolcu listesi plana nasıl besleniyor?
- Araçlar vardiyalar arasında hangi depoda bekliyor, boş kilometre ne kadar?
- Şoför vardiya ve dinlenme düzeni de aynı çizelgede mi? (şoför maliyeti)
Vardiyalı çalışma, servis planını hem yasal hem operasyonel olarak zorlaştırır: gece sınırı, 11 saatlik dinlenme ve haftalık posta değişimi planı sürekli değiştirir. Ama aynı yapı fırsat da sunar: vardiya değişim saatlerinde çift yönlü turlarla boş kilometreyi ve araç sayısını azaltmak mümkündür. Bunun için planın vardiya kurallarını bilen ve hızlı yeniden kurulabilen bir sistemde yapılması gerekir.
Sık sorulan sorular
İş Kanunu m.66'nın son fıkrasına göre işin niteliğinden doğmayıp işveren tarafından sırf sosyal yardım amacıyla işyerine götürülüp getirilme sırasında araçlarda geçen süre çalışma süresinden sayılmaz. Bekleme süresi için doğrudan bir Yargıtay kararı bulunamadı; hukuk danışmanınıza danışın.